Trang nhất  > Văn học nghệ thuật > Nghiên cứu - Phê bình  - 


Nhập từ cần tra cứu

Số lượt truy cập: 937872
Đang truy cập: 7


Bình luận văn học

Bếp lửa của tình đời

 

        Nhớ về tuổi thơ của mình, nhà thơ xứ Đaghextan, Raxun Gamzatôp đã nhớ đến người mẹ thân yêu với những việc làm trở đi trở lại trong mỗi ngày vào sáng sớm, hay ban trưa và buổi tuối, suốt cả bốn mùa xuân – hạ - thu - đông. Đó là : đi lấy nước, đưa nôi và nhóm lửa. Nhóm lửa, đi lấy nước, đưa nôi. Đưa nôi, nhóm lửa và đi lấy nước. Bà đã làm những việc ấy như nhen nhóm, gìn giữ và nâng niu những gì quý giá nhất của đời mình.

        Do hoàn cảnh riêng, những năm tháng tuổi thơ, Bằng Việt cũng chỉ sống với bà. Trong nỗi nhớ của nhà thơ, bà bao giờ cũng hiện lên cùng bếp lửa. Bởi mỗi ngày của tuổi thơ lận đận đều bắt đầu từ ngọn lửa bà nhen. Bên bếp lửa ấy, bà đã “bảo cháu nghe”, “ bà dạy cháu làm”, “bà chăm cháu học”… Sự sống của cháu đã được nhen lên và ấp iu cùng ngọn lửa ấy. Thì ra thế, ở đất nước nào ngọn lửa cũng là cội nguồn của sự sống, bếp lửa nào cũng nhọc nhằn, tần tảo, bếp lửa nào cũng nồng đượm, ấp iu.

                       Ôi kì lạ và thiêng liêng – Bếp lửa!

         Đó là lời thốt lên từ niềm trân trọng, biết ơn, cũng là lời thốt lên khi chợt nhận ra trong một vật đơn sơ thế lại ẩn náu bao điều kì diệu đến thế.

                                                 *

         Bếp lửa là lời tâm tình của đứa cháu hiếu thảo đang ở nơi xa gửi về người bà thân yêu ở quê nhà. Lời tâm tình được dệt bằng biết bao kỉ niệm tuổi thơ, mỗi kỉ niệm được bao bọc trong một nỗi nhớ thương vừa dâng trào vừa sâu lắng. Cả bài thơ là một dòng tâm trạng, một dòng hồi ức. Mặc dù tác giả đã có ý sắp xếp theo trật tự thời gian nhưng toàn bài vẫn cứ là một dòng chảy tự  nhiên xáo động. Những thương nhớ cứ xô đẩy trật tự sắp đặt, cảm xúc cứ giành lấy quyền dẫn dắt ý tứ. Cho nên các khổ thơ, đoạn thơ dài ngắn không đều. Giọng điệu bài thơ là sự hoà điệu giữa hai sắc điệu : kể lể (tự sự) nắm vai trò tổ chức chung đối với toàn bài, và cảm thương (trữ tình) thấm đượm vào mỗi kỉ niệm, mỗi đoạn thơ. Nhưng đọc toàn bài, thấy sắc thái cảm thương, nhớ nhung da diết cứ muốn trào dâng, lấn át tất cả. Mạch tự sự kể lể mờ đi, lẩn mình vào mạch cảm xúc.

        Trước hết hãy nói đến mạch chuyện, mạch kể. Kể bao giờ cũng nhằm tái hiện lại sự việc. Các sự việc được kể tiếp nối thành một chuỗi, tạo thành mạch chuyện nào đó trong bài thơ. Bằng Việt kể không nhiều, nhưng khá rành rọt. Nhớ từng thời điểm, rành rõ từng quãng thời gian, từng cảnh ngộ gia đình trong những biến động chung của cuộc đời, của đất nước: “Lên bốn tuổi”, “Tám năm ròng”, “Năm giặc đốt làng”, “Mấy chục năm rồi, đến tận bây giờ”, rồi thì “Giờ cháu đã đi xa…”. Lần theo những mốc thời gian ấy, các sự kiện được kể dù tản mạn nhưng cứ chắp nối và tạo thành một một cái cốt chung cho cuộc chuyện trò với bà trong tâm tưởng. Nhưng những sự việc sống trong nỗi nhớ bao giờ cũng được bao bọc bởi tâm tình. Huống chi đây lại là những sự việc thuộc về quãng ngọn nguồn của đời người. Vì thế mỗi một kỉ niệm thức dậy là biết bao tâm tình sống dậy. Cứ thế, theo với mạch sự việc, mạch tâm tình cũng hiển hiện và dâng trào. Thiếu một tâm tình sâu nặng, thì các sự việc thời thơ ấu gian khổ có được tái hiện kĩ đến mấy, cũng khó mà thành thơ.

                                                 *                                             

        Ngần ấy sự việc suốt mấy chục năm đó chỉ xoay quanh hình ảnh bếp lửa của bà. Lửa là ánh sáng, lửa là hơi ấm. Bếp lửa lặng thầm nuôi dưỡng mọi gia đình, nuôi dưỡng cả sự sống này. Nép mình trong góc nhà, xó bếp, còn gì mộc mạc khiêm nhường hơn bếp lửa? Nhưng cũng có gì cao quý thiêng liêng hơn? Suốt ngày, suốt tháng, suốt năm, bếp lửa cứ lụi cụi, hi sinh, tần tảo. Cho nên, nhớ về bếp lửa là nhớ về bà. Bài thơ mở đầu bằng một khổ thơ ba câu. Thì đó chính là sự gắn bó tự nhiên kì lạ giữa hai hình ảnh thân thương ấy:

                            Một bếp lửa chờn vờn sương sớm

                          Một bếp lửa ấp iu nồng đượm

                          Cháu thương bà biết máy nắng mưa

          Ngọn lửa “chờn vờn sương sớm” là ngọn lửa thực trong lòng bếp bập bùng nhen lên mỗi sớm mai. Nhưng ngọn lửa “ấp iu nồng đượm” đã là ngọn lửa của lòng bà chăm sóc, cưu mang. Theo trình tự thơ, ngọn lửa cứ chập chờn, bập bùng, hình tượng thơ cứ tỏ dần, tỏ dần: bên bếp lửa là dáng hình bà qua nắng mưa, qua năm tháng.

          Kể từ đó, hình ảnh bếp lửa cứ cháy trong những kỉ niệm của tình bà cháu. Qua những năm tháng đói khổ. Qua những năm tháng chiến tranh. Cháu bắt đầu biết nhớ mùi khói là khi lên bốn. Thì đó cũng là năm đói kém (1945). “Bố đi đánh xe khô rạc ngựa gầy” cố bươn bả đưa gia đình qua khỏi thì đói kém, nhưng vẫn cứ chìm đi. Trong kí ức chỉ còn lưu lại những gì khốn khổ thương tâm: đói mòn, đói mỏi, khô rạc ngựa gầy, khói hun nhèm mắt cháu… Bởi thế mùi khói từ những năm đầu đời qua mấy chục năm ròng, vẫn cứ còn nguyên trong kí ức, chẳng thể tiêu tan:

                          Nghĩ lại đến giờ sống mũi còn cay!

         Mùi khói của quá khứ làm cay sống mũi hiện tại? Hay là nhớ thương từ hiện tại đã làm sống dậy ngọn khói từng hun nhèm mắt cháu của mấy chục năm xưa? Trong khoảnh khắc ấy, hồi ức hoài niệm của con người đã xoá đi cái khoảng cách thời gian mấy chục năm trời.

 

         Trong những năm tháng ấy, bên cạnh bà cháu, bên cạnh bếp lửa còn có một nhân vật nữa, giờ đây nhớ lại cháu cũng chẳng hề quên: ấy là chim tu hú – “Tu hú kêu trên những cánh đồng xa”. Tiếng chim gợi lên cái không gian mênh mông mà buồn vắng. Tiếng tu hú nhắc cảnh mùa màng sao trớ trêu trong những ngày đói kém. Tiếng chim tu hú lạc lõng chơ vơ côi cút như khát khao được che chở, ấp iu. Đứa cháu được sống trong sự săn sóc ấm áp của tình bà đã chạnh lòng thương con tu hú bé bỏng, thiệt thòi:

             Tu hú ơi! Chẳng đến ở cùng bà

           Kêu chi hoài trên những cánh đồng xa?

         Thương con chim tu hú bất hạnh bao nhiêu là biết ơn những ngày hạnh phúc được bà đùm bọc, chi chút bấy nhiêu.

        Nếu chim tu hú đáng thương là cảnh ngộ tương phản với đứa cháu được yêu thương, thì bếp lửa ân cần, ấm cúng, nhẫn nại của bà lại tương phản với ngọn lửa thiêu huỷ dã man của bọn giặc.

        Một ngọn lửa thù địch với sự sống:  

                               Năm giặc đốt làng cháy tàn, cháy rụi

       Một ngọn lửa nhen lên sự sống:

                             Rồi sớm rồi chiều lại bếp lửa bà nhen

                             Một ngọn lửa lòng bà luôn ủ sẵn

                           Một ngọn lửa chứa niềm tin dai dẳng

       Bà đã chịu đựng tất cả nhọc nhằn, mất mát, hi sinh. Bà đã góp gom, ấp ủ, chắt chiu, nhen nhóm. Những gì bị thiêu cháy trong ngọn lửa dã man của bọn giặc, kì lạ thay, lại đang hồi sinh trong ngọn lửa của lòng bà !

         Cứ thế cuộc đời cháu được chở che ân cần qua bao năm tháng. Cứ thế sự sống muôn đời được gìn giữ, nuôi dưỡng, trường tồn. Chính ngọn lửa của lòng bà đã nhen lên ngọn lửa bền bỉ trong bếp lửa kia ! Vừa kể lại, vừa tỏ lòng thương nhớ biết ơn, vừa suy tư. Đến đây nhà thơ mới đúc kết về sự kì lạ và linh thiêng bếp lửa của bà :

 

                       Lận đận đời bà biết mấy nắng mưa

                     Mấy chục năm rồi, đến tận bây giờ

                      Bà vẫn giữ thói quen dậy sớm

                     Nhóm bếp lửa ấp iu nồng đượm

                      Nhóm niềm yêu thương khoai sắn ngọt bùi

                      Nhóm nồi xôi gạo mới sẻ chung vui

                      Nhóm dậy cả những tâm tình tuổi nhỏ

                      Ôi kì lạ và thiêng liêng – Bếp lửa !   

 

           Và đứa cháu hiếu thảo ấy giờ đây đã lớn, đã đi rất xa nơi bếp lửa của bà, đã biết đến ngọn khói trăm miền, đã vui với ngọn lửa trăm nhà. Cháu đã đi ra với đất rộng trời cao, đến với những chân trời hạnh phúc. Nhưng trong lòng cháu vẫn chỉ nhớ về ngọn khói đã làm nhèm mắt cháu thuở lên bốn, chỉ nhớ về ngọn lửa tảo tần nắng mưa nơi góc bếp của bà. Cháu chẳng bao giờ quên bếp lửa, bởi đó là cội nguồn, bởi cuộc đời cháu đã được nhen lên từ ngọn lửa ấy:

                  Giờ cháu đã đi xa. Có ngọn khói trăm tàu

                 Có lửa trăm nhà, niềm vui trăm ngả

                  Nhưng vẫn chẳng lúc nào quên nhắc nhở:

                - Sớm mai này bà nhóm bếp lên chưa?...

          Lời nhắc ấy là lời nhắc của ngọn lửa mà cháu đã mang theo từ bếp lửa của bà ! Thế là ngọn lửa của bà giờ đây đã cháy trong lòng cháu ! Một bếp lửa mới của cuộc đời đã được nhen lên ! Cứ thế, ngọn lửa của sự sống truyền đời, bất diệt !

           Vậy là, nhìn vào hình tượng thơ, có thể thấy một cấu trúc tinh vi và sống động. Cặp hình tượng căn bản là Cháu – Bà, trong đó Bà là trung tâm. Nhưng để làm nổi bật ấn tượng sâu nặng về bà, thi sĩ còn khai triển một tương quan đa dạng với nhiều hình tượng khác[1]. Trầm tư trước mỗi tương quan ấy, lòng thi sĩ lại sống dậy một niềm thương cảm. Thế giới trữ tình của thi phẩm lại được làm giàu lên. Cứ thế, tiếng nói tâm tình càng lúc càng được mở rộng thêm, sâu nặng hơn, lan xa mãi. 

                                                    *

           Bếp lửa là bài thơ cảm động ! Tình cảm dào dạt trong lòng đã tìm đến một giọng điệu, một nhịp điệu thật phù hợp. Ấy là giọng nồng đượm của lửa. Ấy là nhịp bập bùng của lửa! Giọng kể lể và bộc bạch cứ tràn ra, cứ dâng lên, mỗi lúc một nồng nàn, ấm nóng. Đâu phải ngẫu nhiên bài thơ bắt đầu bằng một đoạn ba câu, rồi càng những đoạn sau, số câu trong từng đoạn cứ nhiều lên mãi. Khi số lượng không nhiều, thì giọng thơ lại như cuồn cuộn lên. Lối trùng điệp được sử dụng hết sức biến hoá. Những kiểu câu lặp lại, những vế câu láy lại, những lời nhấn nhá thật nhiều. Tất cả phối hợp với nhau góp phần tạo nên sự dạt dào xáo động của tâm tình, tất cả góp mình tạo nên cái nhịp chờn vờn, bập bùng dai dẳng của ngọn lửa. Này là “Một bếp lửa chờn vờn sương sớm, Một bếp lửa ấp iu nồng đượm”, “ Một ngọn lửa lòng bà luôn ủ sẵn, Một ngọn lửa chứa niềm tin dai dẳng”, “Nhóm bếp lửa ấp iu nồng đượm, Nhóm niềm yêu thương khoai sắn ngọt bùi, Nhóm nồi xôi gạo mới thổi chung vui. Nhóm dậy cả những tâm tình tuổi nhỏ”. Này là “Cháu thương bà biết mấy nắng mưa… Lận đận đời bà biết mấy nắng mưa". Này là: “Bà bảo cháu nghe, bà dạy cháu làm, bà chăm cháu học… “Có ngọn khói trăm tàu. Có lửa trăm nhà, niềm vui trăm ngả”. Vì lối viết như vậy mà người đọc bị cuốn vào một âm điệu thật đặc biệt. Đọc Bếp lửa chẳng những thấy được một dòng tâm tư sâu nặng dạt dào của một đứa cháu nghĩa tình hiếu thảo mà còn như thấy rõ ngọn lửa cứ chờn vờn, bập bùng suốt cả âm điệu nồng hậu của bài thơ.

         Đọc bài thơ này, nhìn lại bếp lửa thân quen trong góc bếp nhà mình, hẳn cái nhìn của chúng ta cũng chẳng thể còn như trước.

 

 

                                                                                                                                            CHU VĂN SƠN

                                                             Văn chỉ, 1994



[1] : Cháu- Bà - Bố cháu (tương đồng), Cháu – Chim tu hú (vừa tương đồng lại vừa đối lập). Nhưng tâm điểm vẫn là Bà- Bếp lửa (đồng nhất), rồi bếp lửa của bà - ngọn lửa của giặc (tương phản), bếp lửa của bà ngày xưa – bếp lửa trăm nhà ngày qua – ngọn lửa lòng cháu bây giờ (tương đồng), v.v...

Các bài gần đây

Có nên sửa đổi chuyện Tấm Cám không ? CHU VĂN SƠN
“Mặt nạ tác giả” – một gợi ý cho việc tiếp cận một vài hiện tượng văn học sử Việt Nam
Người kể chuyện xưng “tôi” trong văn chương hiện đại
"Hồn Trương Ba, Da hàng thịt" – nơi kết thúc của cổ tích và sự khởi đầu
Tiếp cận tác phẩm "Người trong bao" của A. Chekhov trong nhà trường
Cần sửa lại một thuật ngữ dịch sai trong lí luận và nghiên cứu văn học của ta





Các bài cũ hơn

Về các căn cứ để xác định thời gian Nguyễn Du sáng tác Truyện Kiều
"Độc Tiểu Thanh kí" - tư liệu và hướng nghiên cứu
Đi tìm vẻ đẹp của một dòng sông (Tiếp cận văn bản Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường - Ngữ văn 12 - Tập 1 - Bộ mới. NXB Giáo dục)
"Độc Tiểu Thanh kí" - tư liệu và hướng nghiên cứu
Đi tìm vẻ đẹp của một dòng sông (Tiếp cận văn bản Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường - Ngữ văn 12 - Tập 1 - Bộ mới. NXB Giáo dục)
Vài trao đổi về cuốn Văn học Việt Nam sau 1975 - Những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy(*)
NƯỚC MẮT VÀ SỐ PHẬN
TÍNH HIỆN ĐẠI CỦA TRUYỆN NGẮN KHÔNG CÓ VUA CỦA NGUYỄN HUY THIỆP
Dạy tác phẩm tùy bút trong trường THPT - Nhìn từ đặc trưng thể loại
"Đàn ghi ta của Lorca" của Thanh Thảo dưới góc nhìn liên văn bản

Lịch công tác phòng GDTrH tuần từ 16/7 - 22/7/2018
 Thứ, ngày Nội dung Thứ Hai 16/7 Sáng   Chiều 14 giờ: Họp Phòng     Thứ Ba 17/7   Sáng -8h: Đ/c GĐS, các phó GĐS họp Hội đồng TĐ-KT Cơ quan tại HT2 ( đ/c Long dự). -9h30: Họp Hội đồng TĐ-KT ngành tại HT2 ( đ/c Lo
Lịch công tác phòng GDTrH tuần từ 9/7 - 15/7/2018
 Thứ, ngày Nội dung Thứ Hai 09/7   Sáng - Đ/c Hải tham gia tập huấn tại Hà Nôi đến 13/7 - Duyệt tuyển sinh vào lớp 10 THPT (theo KH số 821/SGDĐT-GDTrH ngày 07/5/2018 của GĐS) đến hết tuần. Chiều   Thứ Ba 10/7 Sáng  
Lịch công tác phòng GDTrH tuần từ 21/5 - 27/5/2018
Thứ Nội dung Ghi chú Thứ hai 21  - Hạn cuối gửi nhận xét đề, đáp án kiểm tra học kì cho đ/c Long  - Từ 21 đến 29/5: tham gia huấn luyện tự vệ (đ/c Cường, Hải)   Thứ ba 22 - Kiểm tra thư viện các trường THCS tại PGD Lệ Thủy (
Lịch công tác phòng GDTrH tuần từ 9/4 - 15/4/2018
Thứ Nội dung Ghi chú Thứ hai 9 - 8h:  Họp BTC cuộc thi Tài năng Tiếng Anh cấp tỉnh tại HT2 (Đ/c Long, Cường tham gia). - 9h30: Họp Chủ tịch các Hội đồng thi nghề tại HT2  (đ/c Long, Nghĩa  tham gia)  - 14h: Họp BGK cuộc thi Tài năng T.Anh tại HT2 (đ/c Long, Cư
Lịch công tác phòng GDTrH tuần từ 26/3 - 01/4/2018
Thứ Nội dung Ghi chú Thứ hai 26/3     Thứ ba 27/3 - Đ/c Hào và đ/c Cường tham gia Đoàn kiểm tra Chuyên ngành tại Phòng GD&ĐT Bố Trạch đến 29/3/201 Kế hoạch dự kiến - Đ/c Long tập huấn tại Cửa Lò đê
Lịch công tác phòng GDTrH tuần từ 19 - 25/3/2018
Thứ Nội dung Thứ hai 19/3 - 19 đến 23/3/2018: đ/c Long và đ/c Sự tham gia Đoàn kiểm tra PGD Tuyên Hóa và Quảng Trạch Thứ ba 20/3   Thứ tư 21/3   Thứ năm 22/3     Thứ sáu 23/3     Thứ bảy 24/3

Tìm kiếm
Google
Tìm trên internet Tìm trong gdtrhqb.edu.vn
Developed @ 2010 Bản quyền thuộc Phòng Giáo dục trung học Sở GD&ĐT Quảng Bình
Trang nhất | Cơ cấu tổ chức | Tin tức | Văn bản chỉ đạo | Chuyên mục | Văn học nghệ thuật | Tài nguyên | Tra cứu | Liên hệ

Website hiển thị tốt nhất trên trình duyệt Mozilla Firefox với độ phân giải màn hình 1024x800